Amerykańska certyfikacja dla systemu F-35 Lightning II w kontekście 32. Bazy Lotnictwa Taktycznego w Łasku

Wdrażanie platform bojowych piątej generacji, do których należy wielozadaniowy samolot myśliwski Lockheed Martin F-35 Lightning II, stanowi przełom w architekturze sił powietrznych, wykraczający daleko poza samą wymianę generacyjną floty samolotów. Zgodnie z oficjalnym komunikatem polskiego ministra obrony narodowej, pomyślne przejście przez amerykańską certyfikację rozbudowy infrastruktury w 32. Bazie Lotnictwa Taktycznego (32. BLT) w Łasku stanowi kluczowy etap w historycznym procesie wdrożenia tych maszyn przez Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej.

Deklaracja ta implikuje, że strona polska, pod ścisłym nadzorem amerykańskim, spełniła niezwykle rygorystyczne wymagania narzucone przez Departament Obrony Stanów Zjednoczonych (DoD) oraz głównego wykonawcę systemu. Zakup przez Polskę 32 maszyn F-35A, będących wariantem konwencjonalnego startu i lądowania (CTOL), zapoczątkował proces głębokiej przebudowy nie tylko doktryny użycia lotnictwa, ale przede wszystkim infrastruktury naziemnej, która do tej pory obsługiwała samoloty F-16C/D Block 52+ oraz postsowieckie konstrukcje Su-22 i MiG-29. Umowa, wyceniona na 4,6 miliarda dolarów, przewiduje cenę jednostkową samolotu wraz z silnikiem na poziomie około 87,3 miliona dolarów netto i obejmuje szeroki pakiet logistyczny, naziemny sprzęt wsparcia, zintegrowane centrum szkoleniowe z ośmioma pełnymi symulatorami misji (Full Mission Simulators) oraz szkolenie pilotów i członków personelu naziemnego. Wdrożenie tak zaawansowanego pakietu wymusza stworzenie środowiska operacyjnego o niespotykanym dotąd poziomie bezpieczeństwa fizycznego, teleinformatycznego i logistycznego. F-35 nie jest bowiem wyłącznie myśliwcem uderzeniowym, lecz zintegrowanym systemem systemów, zaawansowanym węzłem sieciocentrycznym walki elektronicznej, wywiadu, inwigilacji i rozpoznania (ISR), który zbiera, przetwarza, łączy (sensor fusion) i dystrybuuje niewyobrażalne ilości danych taktycznych. Wymogi certyfikacyjne nałożone na 32. BLT w Łasku nie są odizolowanym zjawiskiem, lecz częścią globalnej standaryzacji infrastruktury obronnej. F-35 jest platformą z wyboru dla Stanów Zjednoczonych oraz 19 państw sojuszniczych, w tym ośmiu głównych partnerów programu (Wielka Brytania, Włochy, Holandia, Australia, Norwegia, Dania, Kanada) oraz licznych państw nabywających maszyny w ramach procedury Foreign Military Sales (FMS), takich jak Polska, Belgia, Finlandia czy Izrael. Globalny zasięg programu, obejmujący ponad 1310 dostarczonych samolotów operujących z 51 baz na całym świecie i legitymujących się łącznym nalotem przekraczającym milion godzin, wymusza bezwzględne ustandaryzowanie procedur bezpieczeństwa. Certyfikacja amerykańska ma zagwarantować, że niezależnie od tego, czy samolot ląduje w bazie RAAF Tindal w Australii, Florennes w Belgii, Skrydstrup w Danii, Nevatim w Izraelu, czy w polskim Łasku, poziom ochrony fizycznej i cybernetycznej chroniącej najgłębsze tajemnice technologiczne Stanów Zjednoczonych pozostaje absolutnie niezmienny i szczelny.

Pierwsze wyprodukowane dla Polski egzemplarze, oznaczane numerami od AZ-01 do AZ-08, pozostaną na terytorium Stanów Zjednoczonych (w bazie Ebbing Air National Guard Base w Fort Smith w stanie Arkansas) do około 2027 roku w celu realizacji zaawansowanego szkolenia personelu latającego i technicznego. Z kolei maszyny począwszy od egzemplarza o numerze seryjnym 3509 (AZ-09) i 3510 (AZ-10), noszące polską nazwę "Husarz", mają być bezpośrednio przebazowywane do 32. BLT w Łasku, co ma nastąpić w tym roku. Fakt ten nadaje nadzwyczajne tempo procesom aktywacji bazy, gdyż infrastruktura musi być w pełni certyfikowana, wyposażona i przetestowana na długo przed dotknięciem polskiego pasa startowego przez koła pierwszego Husarza.

Certyfikacja i akredytacja infrastruktury dla myśliwców F-35 nie jest aktem jednorazowym, lecz wieloletnim procesem nadzorowanym przez ściśle zdefiniowaną strukturę organizacyjną. Głównym organem odpowiedzialnym za rozwój, produkcję, integrację i utrzymanie platformy na całym świecie jest F-35 Joint Program Office (JPO), będący agencją Departamentu Obrony USA. JPO, kierowane przez oficera w randze generała broni (obecnie jest to generał broni piechoty morskiej Gregory L. Masiello, dysponujący potężnym doświadczeniem w nadzorowaniu agencji zarządzania kontraktami obronnymi - DCMA), zarządza całym cyklem życia samolotu dla Sił Powietrznych USA, Marynarki Wojennej, Korpusu Piechoty Morskiej, międzynarodowych partnerów programu oraz klientów FMS. W przypadku państw kupujących maszyny w ramach procedury Foreign Military Sales, proces certyfikacji bazy jest de facto zrytualizowanym procesem integracji suwerennego terytorium sojusznika z globalnym, amerykańskim ekosystemem bezpieczeństwa. Instrumentem wykonawczym, za pomocą którego JPO ocenia, kształtuje i weryfikuje gotowość infrastruktury w lokalizacjach docelowych, jest Site Activation Task Force (SATAF), w niektórych dokumentach normatywnych określany również jako Site Activation Task Force (SATF). Jest to wysoce wyspecjalizowany, wielodyscyplinarny zespół zadaniowy delegowany przez JPO, w skład którego wchodzą nie tylko przedstawiciele rządu USA i sił zbrojnych państwa gospodarza, ale również główni inżynierowie firm zbrojeniowych tworzących konsorcjum produkcyjne: Lockheed Martin (główny wykonawca integracji i kadłuba), BAE Systems (odpowiedzialne za systemy walki elektronicznej, tylną część kadłuba i systemy podtrzymywania życia) oraz Northrop Grumman (odpowiedzialne za środkową część kadłuba, radary AESA AN/APG-81 i technologie niskiej wykrywalności). Prace zespołu SATAF rozpoczynają się zazwyczaj na 36 do 48 miesięcy przed planowanym przylotem pierwszych maszyn i obejmują rygorystyczną serię wizytacji, analiz środowiskowych, audytów podwykonawców oraz przeglądów dokumentacji planistycznej. SATAF nie dokonuje jedynie prostego przeglądu kubatury budynków; jego zadaniem jest kompleksowa ocena, czy dana baza jest w stanie fizycznie pomieścić maszyny, zabezpieczyć ich tajemnice technologiczne przed penetracją obcych służb wywiadowczych oraz zapewnić ciągłość operacyjną w zróżnicowanych warunkach pogodowych i taktycznych. Należy wyraźnie odróżnić fazę początkową od właściwej aktywacji. Zgodnie z regulacjami Sił Powietrznych USA, takimi jak DAFI 10-503 (Strategic Basing), terminy "Site Survey" (badanie terenu) oraz "Site Activation Task Force" nie mogą być używane zamiennie. Site Survey to autoryzowana wizyta mająca na celu weryfikację samej wykonalności ulokowania jednostki w danej lokalizacji poprzez badanie uwarunkowań prawnych, własności gruntów, nośności pasów startowych i ogólnej pojemności przestrzeni powietrznej. Dopiero po zatwierdzeniu potencjału bazy przez organy strategiczne (Strategic Basing Group), uruchamiany jest mechanizm SATAF, który przekuwa ogólne założenia na precyzyjne decyzje wykonawcze i audyty certyfikacyjne.

Głównym dokumentem, na którym opiera się zespół SATAF podczas oceny infrastruktury, jest Facilities Requirements Document (FRD). FRD to ewoluujący, wysoce techniczny zbiór standardów, który definiuje ramy przestrzenne i funkcjonalne niezbędne do bezpiecznego obsługiwania samolotu na poziomie organizacyjnym (Organizational lub "O" level maintenance) oraz poziomie pośrednim (Intermediate lub "I" level). FRD precyzuje nie tylko wymiary hangarów niezbędne do swobodnego manewrowania płatowcem o specyficznej powłoce pochłaniającej promieniowanie radarowe (RAM), ale także dodatkową przestrzeń konieczną dla unikalnych systemów komunikacyjnych, zabezpieczonych sal odpraw dla pilotów oraz ogromnej infrastruktury serwerowej. Narzuca to konieczność budowy infrastruktury modułowej; na przykład, dla niestandardowych wielkości eskadr FRD wymusza łączenie przestrzeni obliczeniowych z rygorystycznym zaokrąglaniem modułów w górę, aby zagwarantować zapas przestrzeni na przyszłe modernizacje. Wymogi FRD bywają tak drastyczne, że wymuszają nierzadko całkowite wyburzenie starych schronohangarów i budowę infrastruktury od podstaw. W kontekście ogłoszenia przez polskiego ministra obrony narodowej pomyślnego przejścia certyfikacji infrastrukturalnej, komunikat ten oznacza zakończenie z sukcesem fizycznej i inżynieryjnej fazy nadzorowanej przez SATAF. 32. Baza Lotnictwa Taktycznego musiała udowodnić, że zrealizowana zabudowa przestrzenna jest w 100% zgodna z wymogami FRD oraz że zachowano ciągłość standardów narzuconych przez JPO dla sojuszników nabywających platformy w ramach procedury FMS. Przejście tego etapu zamyka czas intensywnych robót budowlanych, otwierając drogę do implementacji komponentów ściśle tajnych.

Bezpieczeństwo i standardy Special Access Program Facility (SAPF)

Utrzymanie supremacji technologicznej Stanów Zjednoczonych w domenie powietrznej opiera się na ochronie zaawansowanych algorytmów walki elektronicznej, kodów źródłowych warstwy oprogramowania, sygnatur radarowych oraz bibliotek danych misji (Mission Data Files) wgrywanych do komputerów pokładowych F-35. Z uwagi na bezprecedensowy poziom wrażliwości tych informacji, krytyczne aspekty konstrukcji, oprogramowania i operacjonalizacji platformy F-35 są sklasyfikowane jako Programy Specjalnego Dostępu (Special Access Programs - SAP). Zgodnie z amerykańskim dekretem wykonawczym (Executive Order 13526) oraz dyrektywami Departamentu Obrony (takimi jak DoDM 5205.07), program SAP to inicjatywa ustanowiona dla określonej klasy informacji niejawnych, która narzuca wymogi w zakresie zabezpieczania i dostępu drastycznie przewyższające te, które są standardowo wymagane dla informacji sklasyfikowanych na tym samym poziomie (np. Top Secret, Secret). Ograniczenia te stosuje się wtedy, gdy standardowe kryteria okazują się niewystarczające do ochrony przed wyjątkowym zagrożeniem ze strony obcych agencji wywiadowczych. Z tej definicji prawnej wynika najdroższy i najbardziej skomplikowany wymóg certyfikacyjny dla każdej bazy przyjmującej samoloty 5. generacji: konieczność budowy i certyfikacji stref typu Special Access Program Facility (SAPF). SAPF to określona przestrzeń fizyczna, która została formalnie akredytowana na piśmie przez odpowiedzialnego oficera bezpieczeństwa programu (Program Security Officer - PSO) i która spełnia wyśrubowane kryteria generowania, ochrony, przetwarzania i przechowywania tajnych informacji i materiałów. W przypadku jednostek zagranicznych takich jak 32. BLT w Łasku, obiekty te obejmują sale planowania misji (Mission Planning Environment), gdzie piloci przygotowują wektory ataków na zintegrowane systemy obrony powietrznej wroga, strefy dla personelu obsługującego wyposażenie lotnicze (Aircrew Flight Equipment) oraz strefy odpraw operacyjnych (Step Desk). Proces projektowania, budowy i certyfikacji SAPF na całym świecie regulowany jest przez dyrektywę amerykańskiej społeczności wywiadowczej znaną jako Intelligence Community Directive 705 (ICD 705). Dokument ten określa jednolite specyfikacje techniczne budowy i zarządzania obiektami przeznaczonymi do przetwarzania informacji wrażliwych przedziałowych (Sensitive Compartmented Information Facilities - SCIF) oraz właśnie SAPF. Wymogi dyrektywy ICD 705 wnikają w strukturę budynku na poziomie molekularnym. Konstrukcja strefy SAPF musi tworzyć całkowicie odizolowaną przestrzeń obwodową, odporną na sforsowanie fizyczne, penetrację optyczną, akustyczną i elektromagnetyczną. Ściany, podłogi i sufity często wymagają zastosowania potężnych formacji żelbetowych lub specjalistycznych struktur z siatki cięto-ciągnionej (expanded metal mesh) wtapianej w wielowarstwowe ściany z płyt o wysokiej gęstości, co ma na celu zapobieganie drążeniu ukrytych przejść. Zabezpieczenie drzwi wejściowych i ewakuacyjnych opiera się na wytycznych General Services Administration (GSA), wymagających montażu certyfikowanych drzwi kryptograficznych wyposażonych w zamki szyfrowe (np. typu X-09 lub X-10), uniemożliwiające manipulację bez destrukcji mechanizmu, a także zastosowanie systemów śluz osobowych (mantraps), aby zapobiec zjawisku tzw. "piggybackingu" (nieautoryzowanego wejścia w ślad za uprawnioną osobą).

Krytycznym elementem podlegającym rygorystycznej certyfikacji jest ochrona przed przechwytywaniem sygnałów (Signals Intelligence - SIGINT) oraz ochrona przed emisją ujawniającą, znana pod akronimem TEMPEST. Ponieważ węzły planowania misji operują na ogromnych zbiorach danych (Mission Data Loads) przygotowywanych w oparciu o globalne modele zagrożeń tworzone w laboratoriach takich jak US Reprogramming Laboratory (USRL), sygnały elektroniczne generowane przez procesory wewnątrz obiektu SAPF nie mogą w żaden sposób przedostać się na zewnątrz budynku. Zabezpiecza się to poprzez ekranowanie elektromagnetyczne całych pomieszczeń (tworzenie tzw. klatek Faradaya), galwaniczną separację okablowania oraz instalowanie pułapek dielektrycznych na rurach wodociągowych. Równie ważna jest izolacja akustyczna. Współczynnik izolacyjności (Sound Transmission Class - STC) dla obiektów w ramach standardu ICD 705 musi być na tyle wysoki, aby uniemożliwić przechwycenie tajnych dyskusji za pomocą mikrofonów kierunkowych, a nawet systemów laserowych próbujących odczytać wibracje dźwiękowe z szyb, szybów wentylacyjnych czy struktur nośnych. Kanały systemów ogrzewania, wentylacji i klimatyzacji (HVAC) przecinające obwód strefy SAPF są obowiązkowo wyposażane w geometryczne falowody (waveguides) i przegrody akustyczne, które dławią falę dźwiękową, pozwalając na przepływ jedynie powietrza. Utrzymanie integralności strefy wspomagane jest przez redundantne systemy sygnalizacji włamania i napadu (Intrusion Detection Systems - IDS), które dysponują wielowarstwowymi systemami czujników wolumetrycznych i sejsmicznych. Akredytacja obiektu SAPF, zgodnie z regulacjami DoDM 5220.32 oraz DoDM 5205.07, to drobiazgowy proces ewaluacyjny, w którym audytorzy dokonują ostatecznych fizycznych inspekcji i testów odporności systemów, a także weryfikują dokumentację z łańcucha dostaw potwierdzającą, że materiały budowlane nie zostały nasycone urządzeniami podsłuchowymi na etapie produkcji u lokalnych podwykonawców.

Zbudowanie tak zaawansowanej infrastruktury na polskim terytorium było przedsięwzięciem monumentalnym. Według pułkownika Krzysztofa Dudy, byłego dowódcy 32. BLT w Łasku, wdrożenie programu F-35 wymusiło zaimplementowanie ekstremalnie surowych procedur ochrony informacji niejawnych, wynikających z wieloletniego doświadczenia strony amerykańskiej w zarządzaniu ryzykiem szpiegostwa. Aby sprostać rygorom bezpieczeństwa i zbudować nowoczesną strefę F-35 dla "Husarzy", strona polska musiała w krótkim czasie poddać się nadzorowi i zrealizować równolegle dziesięć masowych projektów inwestycyjnych w rejonie bazy. Certyfikacja ogłoszona przez ministra potwierdza, że polskie firmy budowlane i organa nadzorcze sprostały tym bezkompromisowym wytycznym.

Certyfikacja teleinformatyczna i logistyczna

W przeciwieństwie do platform czwartej generacji, w których systemy obsługi naziemnej odgrywały rolę drugorzędną, myśliwiec F-35 jest organicznie uzależniony od rozbudowanej, zglobalizowanej architektury informatycznej. Pierwotnym oprogramowaniem centralnym integrującym zarządzanie życiem płatowca był Autonomic Logistics Information System (ALIS). Zadaniem tego wielkiego, rozproszonego środowiska było pełnienie funkcji głównego układu nerwowego floty. ALIS w sposób ciągły analizował stan techniczny maszyn poprzez transmisję danych telemetrycznych za pośrednictwem łączy radiowych w dół (radio frequency downlink), generował informacje o "stanie zdrowia" modułów (Health Reporting Codes), prognozował konieczność napraw, a następnie automatycznie zamawiał odpowiednie części zamienne u podwykonawców z globalnego łańcucha dostaw Lockheed Martin. Sieć ta obejmowała kluczowe segmenty i strefy brzegowe instalowane w bazach, znane jako Autonomic Logistics Operating Unit (ALOU), Centralne Punkty Wejścia (CPE) oraz Zestawy Eskadrowe (Squadron Kit - SQK), składające się ze Standardowych Jednostek Operacyjnych (Standard Operating Unit - SOU), a także specjalnych podsieci do zarządzania charakterystykami niskiej obserwowalności płatowca (Low Observable Maintenance Boundary - LOMB). To właśnie na bazie tych elementów certyfikowano bezpieczeństwo w cyberprzestrzeni. Testy operacyjne (Cybersecurity Operational Testing) przeprowadzane przez wyspecjalizowane agencje, takie jak 92nd Cyber Operations Squadron czy testerów Marynarki Wojennej (CVPA - Cooperative Vulnerability and Penetration Assessments), udowodniły jednak, że wczesne iteracje oprogramowania ALIS, pomimo ogromnego potencjału, charakteryzowały się podatnościami informatycznymi oraz problemami ze stabilnością oprogramowania bazowego.

W praktyce bazy lotnicze narzekały na przytłaczającą awaryjność sprzętową ALIS. W raporcie amerykańskiego Departamentu Obrony z 2017 roku wykazano problemy z fałszywymi alarmami generowanymi przez system (tzw. False Alarms), ogromne gabaryty samych serwerów (SOU), które wymagały potężnych pomieszczeń klimatyzowanych i zajmowały wiele szaf rakowych, czyniąc system niezwykle trudnym do ewentualnej dyslokacji podczas konfliktu zbrojnego. Dodatkowo uciążliwa weryfikacja danych technicznych i niewydolność starszych platform stwarzały realne ryzyko opóźnień operacyjnych. Wobec tych miażdżących krytyk, na przestrzeni ostatnich lat JPO, siły powietrzne USA i główny wykonawca rozpoczęli gwałtowną inicjatywę całkowitej redefinicji systemu (inicjatywy takie jak "ALIS Next" z budżetem 12,4 mln USD czy "Mad Hatter" korzystający z platform w chmurze za 15,8 mln USD), która doprowadziła do narodzin nowej architektury o nazwie Operational Data Integrated Network (ODIN). Proces przebudowy infrastruktury w 32. BLT zbiegł się w czasie z tą rewolucyjną konwersją, co przyniosło wymierne korzyści infrastrukturalne. Sercem nowego systemu jest obecnie sprzęt znany jako ODIN Base Kit (OBK). Urządzenia OBK redukują obciążenie logistyczne o rzędy wielkości – nowe serwery są o 75% mniejsze i lżejsze od starych szaf SOU, co drastycznie zmniejsza zapotrzebowanie bazy na dedykowane systemy chłodzenia i zasilania awaryjnego (UPS) w chronionych strefach SAPF, ułatwiając projektantom bazy spełnienie rygorów architektonicznych. Co więcej, koszt zakupu tego sprzętu zredukowano o niemal 30%. Certyfikacja bazy obejmuje obecnie zdolność lokalnej infrastruktury do bezpiecznego asymilowania i chronienia danych generowanych przez terminale ODIN i urządzenia do transferu danych operacyjnych (Portable Data Transfer Devices). Polska infrastruktura musi zapewnić certyfikowaną przez standardy kryptograficzne DoD (zgodną z wymogami Risk Management Framework - RMF oraz JSIG) łączność światłowodową z redundantnymi łączami o dużej przepustowości, zdolnymi wytrzymać ciągły obrót gigabajtów szyfrowanych danych pomiędzy Łaskiem a serwerami głównymi w Stanach Zjednoczonych po każdym wylocie eskadry "Husarzy". Należy pamiętać, że bez bezawaryjnej pracy łączy satelitarnych i naziemnych w systemie ODIN zaopatrywanie myśliwców w części zapasowe zostaje niemal sparaliżowane.

Nadzór Korpusu Inżynieryjnego Armii USA (USACE)

Certyfikowanie baz w ramach programu F-35 dla podmiotów z programu Foreign Military Sales charakteryzuje się rozbudowanym mechanizmem weryfikacji ze strony amerykańskich inżynierów wojskowych. Wiodącym autorytetem technicznym w tym procesie jest często United States Army Corps of Engineers (USACE), który pełni funkcję ciała doradczego i nadzorczego nad realizacją inwestycji na obcym terytorium. Certyfikacja polskiej bazy w Łasku nie mogła odbyć się bez rygorystycznego filtrowania przez tego typu zagraniczne organa kontrolne, które muszą upewnić się, że obiekty budowane z zagranicznych funduszy publicznych (Host Nation Funded Construction Agreements - HNFA) lub w oparciu o inne porozumienia obustronne zachowują pełną spójność ze standardami technicznymi amerykańskiego Departamentu Obrony ujętymi w Unified Facilities Criteria (UFC). Zasady, według których przebiega nadzór inżynieryjny w programach zbrojeniowych o tak wysokim profilu, można zaobserwować na przykładach działań z innych teatrów operacyjnych. Gdy Izrael przystępował do rozbudowy baz dla wariantu F-35I "Adir", inżynierowie USACE z Europejskiego Dystryktu blisko współpracowali z lokalnymi decydentami oraz zatrudniali certyfikowanych projektantów odporności na wybuchy, aby tworzyć i odbierać wzmocnione schrony lotnicze potrafiące wytrzymać bezpośrednie ataki precyzyjne. Amerykański nadzór weryfikował projektowanie na tak skomplikowanych płaszczyznach, jak wkomponowywanie krytycznych elementów instalacji podziemnych, systemów magazynowania czy zapewnienia funkcjonalności wsparcia życia pod ostrzałem. Podobne wytyczne zastosowano w Republice Korei przy budowie stacji operacyjnych dla myśliwców na lotnisku Cheongju, gdzie inżynierowie USACE ściśle pełnili rolę asystentów technicznych i obserwatorów z ramienia JPO. W toku certyfikacyjnym dokumentacji budowlanej i procesów wykonawczych w polskim Łasku, amerykańskie dyrektywy narzucały konieczność zatwierdzania etapowego, takiego jak przedłożenie i weryfikacja tzw. Pakietu Certyfikacyjnego na etapie 35% ukończenia prac planistycznych (35% Certification Package). Wymaga się w nim m.in. skomplikowanych analiz zarządzania ryzykiem harmonogramu i kosztów (Cost Schedule Risk Analysis) w oparciu o zunifikowane wytyczne. Generalni wykonawcy odpowiedzialni za inwestycje rzędu milionów dolarów na terytorium Rzeczypospolitej byli zobowiązani udowodnić nie tylko najwyższą jakość inżynieryjną (np. w zakresie wytrzymałości zbrojonego betonu czy instalacji odgromowych dla specjalnych magazynów), ale również transparentność całego procesu, aby uniemożliwić celowe modyfikacje projektów obniżające wskaźniki fizycznego bezpieczeństwa stref wrażliwych (SAPF). Pomyślne przejście procesu, chwalone przez polskie władze, dowodzi ogromnego wysiłku administracyjnego, zdolności adaptacyjnych lokalnego sektora budowlano-zbrojeniowego oraz ścisłej symbiozy zespołów nadzorczych z Departamentu Obrony USA i polskich zarządów infrastruktury wojskowej.

W kierunku pełnej gotowości operacyjnej

Akredytacja przestrzeni inżynieryjnej jest jedynie preludium do skomplikowanej procedury sekwencyjnego uzyskiwania gotowości operacyjnej bazy. Droga ta wyznaczona jest przez precyzyjne punkty krytyczne, z których "Site Readiness" to pierwszy fundamentalny próg, dający gwarancję, że baza dysponuje fizyczną i proceduralną powłoką zdolną utrzymać maszyny piątej generacji. Oświadczenie naszego Ministra Obrony Narodowej zdaje się potwierdzać ostateczne spełnienie tych uwarunkowań. Kolejnym potężnym wyzwaniem czekającym 32. BLT przed formalnym przekazaniem eskadry do użytku bojowego jest uzyskanie statusu "Gotowości do Szkolenia" (Ready for Training - RFT). Zgodnie z wytycznymi amerykańskiego systemu kształcenia lotniczego i regulacjami sił powietrznych, akredytacja RFT następuje po zrealizowaniu przez bazę bardzo złożonej listy kontrolnej.

Po pomyślnym zaliczeniu statusu RFT, rozpocznie się procedura wdrożeniowa sprzętu oraz powracających ze szkolenia ze Stanów Zjednoczonych lotników i inżynierów. Finalnym punktem oceny, kończącym proces wdrażania i umożliwiającym realizację bojowych misji pod egidą NATO, o których wspominał minister, jest uzyskanie statusu Gotowości Operacyjnej (Ready for Operations - RFO) lub formalnego ogłoszenia Wstępnej Zdolności Operacyjnej (Initial Operational Capability - IOC) dla polskiej floty.

Certyfikacja do miana RFO w 32. BLT w Łasku, po zaplanowanym na 2026 rok przylocie pierwszych myśliwców "Husarz" ukształtowanych pod lokalne wymogi, będzie wymagać wykazania bezproblemowej zdolności logistycznej w rzeczywistym trybie operacyjnym. Dowódca formacji zadeklaruje RFO w momencie, gdy oddziały osiągną biegłość w szybkim odtwarzaniu gotowości bojowej maszyny, uzbrajaniu jej i włączaniu w struktury operacyjne Dowództwa, integrując nabyte umiejętności w ramach ćwiczeń z jednostkami wyższego szczebla NATO i pomyślnie wykonując techniczne loty kontrolne (Functional Check Flights - FCF) w pełnym rygorze bezpieczeństwa. Jak pokazuje amerykańskie doświadczenie z wprowadzaniem modelu F-35C w USA, deklaracja operacyjności to symbol ostatecznego uznania zdolności danej jednostki do podjęcia walki i dominacji na współczesnym polu bitwy.

Jak nie wiadomo o co chodzi, to chodzi o... pieniądze :)

Podjęcie strategicznej decyzji o redefinicji bazy lotniczej i wdrożeniu samolotów 5. generacji to krok o uwarunkowaniach ekonomicznych wielokrotnie przekraczających wizerunkowe ramki kontraktu o wartości początkowej 4,6 mld USD. Amerykańskie biura kontroli rządowej (takie jak GAO - Government Accountability Office) oraz rzesze ekspertów nieustannie wykazują drastycznie rosnącą lukę w prognozach kosztów funkcjonowania i wsparcia (O&S) całej platformy F-35 na świecie. W 2023 roku uaktualniono łączny koszt utrzymania i operowania amerykańską flotą na przestrzeni dziesięcioleci do historycznie bezprecedensowego poziomu 1,58 biliona dolarów, co stanowi drastyczny, 44-procentowy skok względem prognoz z roku 2018, kiedy wynosiły one 1,1 biliona (czyżby za dużo dolarów wydrukowano w czasie COVIDu?). Należy zauważyć, że wydatki związane bezpośrednio z przebudową infrastruktury i akredytacją (kategoria MILCON - Military Construction) pochłaniają gigantyczne wartości z budżetów publicznych z racji unikalności certyfikowanych standardów. Doświadczenia z instalacji amerykańskich wskazują jednoznacznie, na jakie pułapy kwotowe musi być przygotowane dowództwo sił powietrznych każdego z operatorów. Program inwestycyjny towarzyszący integracji maszyn na terytorium mroźnej Alaski (Eielson Air Force Base) kosztował blisko pół miliarda dolarów, włączając w to stworzenie sieci betonowych podziemnych korytarzy komunalnych (utilidor), umożliwiających funkcjonowanie bazy w warunkach subarktycznych bez konieczności wychodzenia na powierzchnię. Jeszcze bardziej wymowny przykład to odbudowa bazy w Tyndall na Florydzie, która została wskazana jako lokalizacja dla eskadr F-35. Sam kontrakt inżynieryjny obejmujący strefę pierwszej linii (w tym płytę postojową, hangary, budynki wsparcia oraz kompleks zarządzania) przyznany przez USACE wyceniono na szokującą sumę 532 milionów dolarów. Z całościowym zakresem nakładów obliczanych tam na ponad 604 miliony dolarów, stanowiło to największy pojedynczy projekt inwestycyjno-budowlany kiedykolwiek zlecony przez Dowództwo Sił Powietrznych USA w tamtym regionie.

Aby poradzić sobie ze zjawiskiem lawinowego wzrostu kosztów, sojusznicy Paktu Północnoatlantyckiego adaptują nieszablonowe mechanizmy współfinansowania operacji infrastrukturalnych. Z racji geostrategicznego położenia Łasku jako bariery na wschodniej flance sojuszu obronnego, baza nie stanowi jedynie instalacji defensywnej polskiego państwa, lecz operacyjny, wewnątrzkontynentalny wektor uderzeniowo-obronny dla wszystkich państw paktu. Procedury takie jak akceptacja przez Komisję Inwestycyjną NATO kosztów instalacji infrastrukturalnych F-35 wdrażanych w innych krajach brzegowych są znaczącym precedensem. Przykładowo, na mocy podobnej zależności komitety sojuszu zatwierdziły pokrycie ze środków NATO funduszy przewidywanych na 100 milionów euro dla sił powietrznych Finlandii (ok. jedna piąta całości budżetu budowlanego opiewającego na pół miliarda), argumentując, że ulepszenia infrastruktury baz w Rovaniemi czy Tikkakoski zdecydowanie wykraczają poza wąsko definiowane wymogi obronne jedynie samej Finlandii i wnoszą wymierny wkład w skonsolidowane siły obronne całego sojuszu na jego peryferiach. Pomyślnie poprowadzona certyfikacja bazy z Łasku daje szansę Rzeczypospolitej Polskiej na maksymalne pozycjonowanie swoich żądań wsparcia budżetowego wewnątrz funduszy aliansu przy dalszych procesach doposażenia.

Implikacje i zjawisko "Cross-Servicing"

Zwieńczenie infrastrukturalnego wyzwania o wartości setek milionów złotych jest strategicznym warunkiem redefinicji sojuszniczej obrony przeciwlotniczej Europy. 32. Baza Lotnictwa Taktycznego, modernizowana do najwyższych reżimów izolacji technologicznej, przechodzi "mutację" ze zlokalizowanego punktu startowego F-16 na węzeł panregionalny, dający możliwość bezpiecznej integracji zasobów z dowolnego punktu świata pod egidą Paktu. Posiadanie standardu amerykańskiej certyfikacji na płycie i w infrastrukturze oznacza otwarcie drogi do operacyjnej wszechstronności i włączenie się w bezprecedensowy format wymiany usług wsparcia, określany terminem Cross-Servicing (znany też z inicjatyw X-Servicing w polskiej nomenklaturze szkoleniowej). Architektura 5. generacji F-35 opiera się na idei powszechnej zdolności do działań w tzw. rozproszonych modelach operacyjnych, w których samoloty muszą ulegać ciągłym przemieszczeniom, wymykając się uderzeniom strategicznym potężnie uzbrojonego wroga. Standaryzacja wymogów technicznych stref SAPF u poszczególnych sojuszników (od baz w Belgii po polski Łask i amerykańskie bazy macierzyste) to gwarant skuteczności tego paradygmatu. Doskonałym potwierdzeniem natury tej ustandaryzowanej elastyczności operacyjnej była niedawna, historyczna demonstracja przeprowadzona podczas obrad grupy dowódców sił powietrznych (European Air Chiefs Group) na terenie amerykańskiej bazy w Ramstein w Niemczech. Holenderscy specjaliści ds. uzbrojenia sprawnie, z zachowaniem surowych procedur bezpieczeństwa, w pełni obsłużyli i uzbroili amerykański myśliwiec F-35A ze struktury 48. Skrzydła Myśliwskiego. Była to pierwsze na świecie udana obsługa operacyjna z certyfikowanym standardem dokonywane bez udziału amerykańskiego wsparcia mechanicznego na ich własnej jednostce. Ten spektakularny sukces był możliwy tylko dzięki temu, że amerykański sprzęt używa dokładnie tego samego interfejsu danych logistycznych i szkoleniowych, jakim muszą dysponować zatwierdzone przez proces certyfikacji bazy aliantów, bez względu na to, w jakim kraju się znajdują.

Włączenie Łasku do ekskluzywnej grupy tego typu baz sprawia, że docelowo baza, chroniona procedurami odziedziczonymi z wdrażanego na terytorium RP standardu ICD 705 i wspierana nowatorskimi platformami informatycznymi ODIN, będzie zdolna przyjmować dziesiątki zagranicznych myśliwców. Lotnicy duńscy, norwescy, izraelscy czy amerykańscy będą mogli awaryjnie wylądować na pasie startowym 32. BLT w trakcie eskalacji konfliktu terytorialnego i powierzyć polskim technikom swój cenny sprzęt. Polscy specjaliści natychmiast podłączą "obcy" samolot terminala w Łasku, zeskanują pakiety korelacyjne silnika, usuną usterki korzystając z części wymiennych na identycznie zabezpieczonym, tajnym zapleczu, zatankują zoptymalizowanymi frakcjami najnowszych domieszek syntetycznych (np. innowacyjnych SATF testowanych z powodzeniem we flotach Norwegii i zatwierdzonych przez główny urząd nadzorczy Lockheeda) i wyprawią maszynę w bezpieczny lot z powrotem na front bez ani jednej zbędnej godziny.

Pomyślne przejście procesu certyfikacji amerykańskiej w Łasku to wielki sukces. To manifestacja faktu, że skomplikowana materia zwinnych rozwiązań informatycznych, połączona z brutalnie bezwzględnymi procedurami chronienia izolowanych technologicznie, wysoce zbiurokratyzowanych konstrukcji (Special Access Programs) stała się częścią polskiej myśli wojskowej. Uzyskanie tej wstępnej akceptacji uwiarygodnia gotowość Rzeczypospolitej do przejęcia fizycznej kontroli nad pierwszymi "Husarzami", budując pomost ku integracji operacyjnej o zasięgu międzykontynentalnym, a zarazem nakładając potężny rygor organizacyjny i obciążenia ekonomiczne na następne dziesięciolecia polskiego lotnictwa wojskowego.

ŹRÓDŁA WYKORZYSTANE DO NAPISANIA TEGO ARTYKUŁU:

1. Szkolenie X-Servicing na F-35 | Aktualności - 32 Baza Lotnictwa Taktycznego, https://32blt.wp.mil.pl/aktualnosci/szkolenie-x-servicing-na-f-35/

2. Baza w Łasku przygotowuje się na F-35 - Ministerstwo Obrony Narodowej - Portal Gov.pl, https://www.gov.pl/web/obrona-narodowa/baza-w-lasku-przygotowuje-sie-na-f-35

3. Waiting for the F-35 - Polska Zbrojna, https://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/45566?t=Waiting-for-the-F-35

4. F-35A Lightning II > Air Force > Fact Sheet Display, https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/478441/f-35a-lightning-ii/

5. Lockheed Martin F-35 Lightning II - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Lockheed_Martin_F-35_Lightning_II

6. Poland inks $4.6 billion contract for F-35 fighter jets - Defense News, https://www.defensenews.com/global/europe/2020/01/31/poland-inks-46-billion-contract-for-f-35-fighter-jets/

7. Poland Signs 4.6B USD Deal For The Purchase Of 32 F-35s - The Aviationist, https://theaviationist.com/2020/01/31/poland-signs-4-6b-usd-deal-for-the-purchase-of-32-f-35s/

8. F-35 in Action, https://www.f35.com/f35/global-enterprise.html

9. F-35 centerpiece for international partnership > Air Force > Article Display, https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/129602/f-35-centerpiece-for-international-partnership/

10. Integrating the F-35 into Danish Defence - Center for Militære Studier - Københavns Universitet, https://cms.polsci.ku.dk/publikationer/integrating-the-f-35-into-danish-defence/download-cms-report/CMS_Report_2018__5_-_Integrating_the_F-35_into_Danish_Defence.pdf

11. f35 special access program facility (sapf) - SAM.gov, https://sam.gov/opp/5fd7153e74834a75b7d65e8b673792ae/view

12. Two F-35A Husarz for Poland Enter Final Production Stage - MILMAG, https://milmag.pl/en/two-f-35a-husarz-for-poland-enter-final-production-stage/

13. F-35 Lightning II Joint Program Office | NAVAIR - Navy, https://www.navair.navy.mil/organization/F-35-Lightning-II-Joint-Program-Office

14. FMS-251 Foreign Military Sales (FMS) Process | Defense Security Cooperation University, https://www.dscu.edu/course-catalog/course/12231

15. ALIS / ODIN Site Activation Engineer - Level 3 - Lockheed Martin, https://www.lockheedmartinjobs.com/job/eglin-air-force-base/alis-odin-site-activation-engineer-level-3/694/90311380720

16. DEPARTMENT OF THE AIR FORCE - DAU, https://www.dau.edu/sites/default/files/2024-02/DAFI%2023-101%2C%20Materiel%20Management%2C%20August%202023.pdf

17. 173rd FW prepares for F-35 transition, hosts SATAF - Air Education and Training Command, https://www.aetc.af.mil/News/Article-Display/Article/3585102/173rd-fw-prepares-for-f-35-transition-hosts-sataf/

18. Product Support Tool Kit (PSTK) - 1 - DAU, https://www.dau.edu/sites/default/files/Migrated/ToolAttachments/PSTK%20Adjudicated%2030%20Jul%2021%20-%20Locked.pdf

19. F-35 Partners, https://www.f35.com/f35/about/F-35-Partners.html

20. Minutes | Select Florida, http://selectflorida.org/wp-content/uploads/FDSTF-Meeting-Minutes-2022.pdf

21. BY ORDER OF THE SECRETARY OF THE AIR FORCE DEPARTMENT OF THE AIR FORCE INSTRUCTION 10-503 12 JUNE 2023 Incorporating Change 1,, https://static.e-publishing.af.mil/production/1/saf_ie/publication/dafi10-503/dafi10-503.pdf

22. F-35 Joint Strike Fighter (JSF) - Director Operational Test and Evaluation, https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2017/dod/2017f35jsf.pdf

23. FY 10-01 Maintenance Hangar Design and Planning Guidance for F35B or C; Supplement to UFC 2-211-01N; Superseded by UFC 4-211-01 - WBDG, https://www.wbdg.org/FFC/NAVFAC/INTCRIT/ARCHIVES/fy10_01.pdf

24. DoDM 5205.07, "Special Access Program Security Manual," January 17, 2025, https://www.esd.whs.mil/Portals/54/Documents/DD/issuances/dodm/520507m1.PDF?ver=o_3_m4lDAtLKPOLQHatcYA%3D%3D

25. Student Guide Course: Special Access Program (SAP) Overview - CDSE, https://www.cdse.edu/Portals/124/Documents/student-guides/SA001-guide.pdf

26. DoDM5200.01V3_DAFMAN16-1404V3_AFGSCSUP_AFGSCGM2025-01 - Air Force, https://static.e-publishing.af.mil/production/1/afgsc/publication/dodm5200.01v3_dafman16-1404v3_afgscsup/dodm5200.01v3_dafman16-1404v3_afgscsup.pdf

27. UFC 4-010-05 SCIF/SAPF Planning, Design, and Construction, https://www.wbdg.org/FFC/DOD/UFC//ufc_4_010_05_2023.pdf

28. F-35 Special Access Program Facility (SAPF) - HigherGov, https://www.highergov.com/contract-opportunity/f-35-special-access-program-facility-sapf-w9127s-25-r-a001-p-53406/

29. Special Access Program Security Manual, http://reprints.gravitywaves.com/Aerospace/Defense/JAFAN-2007_JointAirforceArmyNavySpecialAccessSecurityManual_6-0.pdf

30. systems security engineering cyber guidebook - dtic.mil, https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/AD1173807.pdf

31. Technical Specifications for Construction and Management of Sensitive Compartmented Information Facilities - DNI.gov, https://www.dni.gov/files/NCSC/documents/Regulations/IC_Technical_Specifications_for_Construction_and_Management_of_Sensitive_Compartmented_Information_Facilities_v151_PDF.pdf

32. DoDM 5220.32, Vol 1, "National Industrial Security Program - Executive Services Directorate, https://www.esd.whs.mil/Portals/54/Documents/DD/issuances/dodm/522032v1.PDF?ver=1BFNVqOKXaqdXcO618H-yg%3D%3D

33. Autonomic Logistics Information System (ALIS) Maintaining & Sustaining Critical F-35 Lightning II Systems - Lockheed Martin, https://www.lockheedmartin.com/content/dam/lockheed-martin/rms/documents/alis/CS00086-55%20(ALIS%20Product%20Card).pdf

34. F-35 Joint Strike Fighter (JSF) - Director Operational Test and Evaluation, https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2022/dod/2022f-35jsf1.pdf?ver=yb5ConxWveCzqXIfkzGJqA%3D%3D

35. Team Edwards helps pave way for new F-35 ODIN hardware - Nellis Air Force Base, https://www.nellis.af.mil/News/Article/2390143/team-edwards-helps-pave-way-for-new-f-35-odin-hardware/

36. FY16 DOD PROGRAMS - F-35 Joint Strike Fighter - Director Operational Test and Evaluation, https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2016/dod/2016f35jsf.pdf

37. DOD Needs a Strategy for Re-Designing the F-35's Central Logistics System - GAO.gov, https://www.gao.gov/assets/gao-20-316.pdf

38. F-35 Joint Program Office completes initial deployment of new, improved logistics hardware - Edwards.af.mil, https://www.edwards.af.mil/News/Article/2919347/f-35-joint-program-office-completes-initial-deployment-of-new-improved-logistic/

39. ITI Engineering Awarded $35M in Orders for F-35 Program, https://itiengineering.com/iti-engineering-awarded-35m-in-orders-for-f-35-program/

40. Active Guidance Documents - PCLT, https://pclt.defense.gov/DIRECTORATES/RegulatoryProgram/ActiveGuidance_Documents/

41. ADOS Tours Updated 24Jul2025 - Defense Finance and Accounting Service, https://www.dfas.mil/Portals/98/Documents/PFI/250725-PFI-OpenTours.xlsx?ver=zzNxQKmKT4VQL0tgtPYDoQ%3D%3D

42. F-35 Sustainment: DOD Needs a Plan to Address Risks Related to Its Central Logistics System - GAO, https://www.gao.gov/products/gao-16-439

43. U.S. Army Corps of Engineers continues to deliver on F-35 program in Israel, https://www.nau.usace.army.mil/Media/News-Stories/Article/2593097/us-army-corps-of-engineers-continues-to-deliver-on-f-35-program-in-israel/

44. FED provides technical support during construction of Republic of Korea FA-35 facilities, https://www.usace.army.mil/Media/News/NewsSearch/Article/2267260/fed-provides-technical-support-during-construction-of-republic-of-korea-fa-35-f/

45. F-35 Hardened Aircraft Shelters and Support Facilities for Site 417 - Conti Federal Services, https://www.contifederal.com/projects/f35-hangars-site-417-2/

46. Department of the Army U.S. Army Corps of Engineers Washington, DC CEMP-IP *Engineer Circular 11-1-115 Effective 30 September 20 - USACE Publications, https://www.publications.usace.army.mil/Portals/76/Publications/EngineerCirculars/EC%2011-1-115.pdf

47. ER 1165-2-217 - USACE Publications - U.S. Army, https://www.publications.usace.army.mil/Portals/76/Users/182/86/2486/ER%201165-2-217s.pdf

48. REQUEST FOR PROPOSALS (RFP) - Industrial Park Site Readiness - New Mexico Economic Development Department, https://edd.newmexico.gov/wp-content/uploads/2025/05/RFP-EDD-2026-Site-Readiness-2.pdf

49. S.Amdt.3290 FY25 NDAA - Senate Committee on Armed Services, https://www.armed-services.senate.gov/samdt3290-fy25-ndaa

50. BY ORDER OF THE SECRETARY OF THE AIR FORCE DEPARTMENT OF THE AIR FORCE PAMPHLET 63-128 3 FEBRUARY 2021 Acquisition INTEGRATED L, https://static.e-publishing.af.mil/production/1/saf_aq/publication/dafpam63-128/dafpam63-128.pdf

51. DEPARTMENT OF DEFENSE AUTHORIZATION OF APPROPRIATIONS FOR FISCAL YEAR 2014 AND THE FUTURE YEARS DEFENSE PROGRAM - Armed-services.senate.gov, https://www.armed-services.senate.gov/download/official-transcript_-airland-subcommittee---tactical-aircraft-programs---april-24-2013

52. NAVEDTRA M-142.4 NTP - Naval Education and Training Command, https://www.netc.navy.mil/Portals/46/NETC/manual/M1424.pdf?ver=tjSiBRW_rtoMhNJ7_ijsFA%3D%3D

53. BY ORDER OF THE SECRETARY OF THE AIR FORCE AIR FORCE INSTRUCTION 16-1007 1 OCTOBER 2019 AIR EDUCATION AND TRAINING COMMAND Supp, https://static.e-publishing.af.mil/production/1/aetc/publication/afi16-1007_aetcsup/afi16-1007_aetcsup.pdf

54. BY ORDER OF THE SECRETARY OF THE AIR FORCE AIR FORCE INSTRUCTION 10-217 22 DECEMBER 2023 Operations MANAGEMENT OF AIR FORCE OPE, https://static.e-publishing.af.mil/production/1/af_a3/publication/afi10-217/afi10-217.pdf

55. JP 3-35, Deployment and Redeployment Operations - NPS Publications, https://edocs.nps.edu/2012/December/joint%20pub%203_35.pdf

56. NAVMC 3500 . 116 HEADQUARTERS UNITED STATES MARINE CORPS 3000 MARINE CORPS PENTAGON WASHINGTON, DC 20350-3000 From: Commandant o, https://www.marines.mil/Portals/1/Publications/NAVMC%203500_116.pdf

57. The Navy's Carrier-Capable F-35 Stealth Fighter Is Now Combat Ready | Military.com, https://www.military.com/dodbuzz/2019/02/28/navys-carrier-capable-f-35-stealth-fighter-now-combat-ready.html

58. COMNAVAIRFORINST 4790.35D N42 19 OCT 2023 COMNAVAIRFOR INSTRUCTION 4790.35D From - Navy, https://www.navair.navy.mil/sites/g/files/jejdrs536/files/document/%5Bfilename%5D/4790.35D.pdf

59. Fact Sheet: F-35 Joint Strike Fighter: Costs and Challenges, https://armscontrolcenter.org/f-35-joint-strike-fighter-costs-challenges/

60. F-35 Sustainment: Costs Continue to Rise While Planned Use and Availability Have Decreased - GAO, https://www.gao.gov/products/gao-24-106703

61. Availability, Use, and Operating and Support Costs of F-35 Fighter Aircraft, https://www.cbo.gov/publication/61482

62. Site Action Task Force Prepares for F-35 Arrival - PACOM, https://www.pacom.mil/Media/News/News-Article-View/Article/1502175/site-action-task-force-prepares-for-f-35-arrival/

63. Half-billion-dollar F-35 infrastructure program wraps up at Eielson Air Force Base - Army, https://www.army.mil/article/279063/half_billion_dollar_f_35_infrastructure_program_wraps_up_at_eielson_air_force_base

64. FY 2025 Program Acquisition Cost by Weapon System - Under Secretary of War (Comptroller), https://comptroller.war.gov/portals/45/Documents/defbudget/FY2025/FY2025_Weapons.pdf

65. F35 JOINT STRIKE FIGHTER Cost Growth and Schedule Delays Continue - GAO.gov, https://www.gao.gov/assets/730/720191.pdf

66. GAO-24-106909, F-35 JOINT STRIKE FIGHTER: Program Continues to Encounter Production Issues and Modernization Delays, https://www.gao.gov/assets/gao-24-106909.pdf

67. Lockheed Certifies F-35 to Use Sustainable Fuels - Air & Space Forces Magazine, https://www.airandspaceforces.com/lockheed-certifies-f-35-sustainable-fuels/

68. Lockheed Martin F-35 Contract Instructor Pilot / Lask Tactical Air Base, Poland Job Orlando, https://www.ziprecruiter.com/c/Lockheed-Martin/Job/F-35-Contract-Instructor-Pilot-Lask-Tactical-Air-Base,-Poland/-in-Orlando,FL?jid=91315923e799816f

69. NATO allies to help Finland build air bases for F-35 - Euromaidan Press, https://euromaidanpress.com/2025/09/04/nato-allies-to-help-finland-build-air-bases-for-f-35/

70. F-35 cross-servicing demonstration highlights NATO cohesion - Allied Air Command, https://ac.nato.int/archive/2025-2/f35-crossservicing-demonstration-highlights-nato-cohesion-